On January 30, 2023, Metropolitan John Zizioulas was scheduled to deliver a homily in Peristeri, the largest Orthodox diocese in Athens.
To offer his perspective on the state of the Church and the world in our time, Metropolitan John of Pergamon planned to draw on the teachings of Saint Basil, Saint John Chrysostom, and Saint Gregory of Nazianzus.
Two days earlier, on January 28, Metropolitan John Zizioulas was hospitalized with COVID-19, where he passed away on February 2.
The following is the complete text of this unpublished homily, which the great theologian was unable to deliver.
The Church and the World
Studying the works of the three great Fathers of the Church, Basil, Gregory the Theologian, and John Chrysostom, leads us to certain conclusions about the state of the Church in the world. There is no doubt that the three great Fathers of the Church we honor today profoundly influenced the culture of their time and beyond. In particular, they influenced so-called Byzantine culture and the culture of the peoples who predominantly belong to the Orthodox Church, and not only them. Among the effects of its influence was not only respect for the Church and its officials, which in the past, and perhaps even today, has never been diminished by the unworthiness of individuals (for, through excellent discernment, the Orthodox have always separated the specific individual from reality and from the person to whom it refers, so that respect for the original was not disturbed by any shortcomings of what it reflects and whose image it is...).
On a social level, the Church introduced communitarianism into the organization of public life, thereby strengthening the spirit of "democracy" in its authentic form. It also fostered a human ethic of tolerance toward human weaknesses by avoiding all forms of "holy trials" and "witch hunts" and by cultivating an ethic of sharing in the suffering and joy of others. All of this would be unthinkable in our culture without the profound influence of the Church, as evidenced by the fact that all these values are slowly disappearing from our societies with advancing Westernization.
Society continues on its path, following a course that apparently cannot be interrupted by the flames of our passionate social sermons. The terrible thing is that the Church itself, without realizing it, is ceasing to be the salt that serves to preserve, even in the form of a "small remnant," a way of life that points to the Triune God, as taught by the Fathers we honor today.
The signs of the changing identity of our Church are, unfortunately, numerous today. I would like to mention three of them as examples.
a) The psychologism that is increasingly undermining our Church. Our faithful no longer go to church to meet others, as they once did, but rather to "experience" an individual sense of connection with the "Divine." This kind of psychological religiosity – purely individual and subjective – is now cultivated by the Church itself in the form of an artificial “contemplation” – small, dimly lit churches, a preference for monasteries, a desire to escape the crowds of religious festivals, etc. This even extends to confession itself, which has been transformed from a means of restoring our relationship to society and the community of the Church, as it was in the early Church. The Church seems to be transforming into a “healing center” for the psychic—that is, psychological—wounds of the individual. Psychoanalysis—this individualistic construct of introversion par excellence—is now conquering even Orthodox theology, transforming the Church into a “hospital” or a healing center for individuals, as if the community of the Church were not sufficient to heal people and transform them from introverts into social beings.
b) Moralism threatens to shake the very foundations of the Church. Moralism, which must be clearly distinguished from ethics, is based on the promotion of moral norms that always align with what a society judges and accepts as “moral.” In this way, the universal sinfulness that governs our fallen nature is obscured, and a distinction is introduced between more or less sinful people, as if it were possible to classify or quantify them. Thus, the number of those who hold the stone of anathema and are ready to stone those more sinful than themselves increases. In this stoning scene, Christ is absent (the Church hides him), who would say, “Let he who is without sin cast the first stone.” In his place appears the Church itself, like another Saul before his conversion, to direct, or pretend to direct, the purifying stoning. Thus, repentance, final penance, is now replaced by the Pharisaic “οὐκ ειμί ὥσπερ οἱ λοιποί” (I am not like others). And while Christ, the head of the Church, though without sin, identifies himself with sinners on the cross, his body, the Church, today avoids this identification, unable to bear the cross of his Head. Thus, Chrysostom's ecclesiology, quoted above, is reversed in practice: the Head is crucified, while the Body refuses to be crucified. But any separation of the body from the head, Chrysostom emphasizes, signifies the death of the body. The identity of the Church, as understood by these three great Fathers of the Church, is in danger.
c) The identity of the Church is threatened by its fusion with the technological culture of our time. This point is very sensitive and requires special attention. Technology poses a threat to the identity of the Church because it introduces a particular and dangerous form of individualism that negates physical communion between people and promotes a form of communication devoid of material possessions. Primarily through the internet, but also through television, the physical encounter of people “ἐπί τό αὐτό”, which constitutes the essence of the Church, is being replaced by a “spiritual” contact in which all the material symbols of the Church, through which the iconography of relationships is expressed, are being abolished. In this way, the local gathering of the people and the physical embrace of images or clergy are no longer necessary, since the Divine Liturgy can now be broadcast on television—sometimes at the Church's own request (soon confession will also be available via the internet). And let no one say that this is being done to accommodate the sick or other disabled people. For what is being offered to these groups is by no means the reality of the celebration (which presupposes physical presence and the communion of the body), but a visual image, that is, a “virtual reality,” a caricature of the Sacred Liturgy. In this way, people are offered only psychological gratification, but the Church alters the ontological reality of its identity, since the liturgy is Synaxis “ἐπί τό αὐτό” and the Church is communion. The “sacred things” are, in good conscience, left to the “profane.” In the name of adapting the Church to the needs of modern man, the Church’s identity is being changed rapidly and dangerously.
The three points mentioned above are particularly important to emphasize today. The three great Fathers of the Church of Christ were ecumenical teachers. Their significance is not limited to Greek culture, as is often claimed today. Their teaching is directed to every person and concerns the way in which humanity generally exists as the image of the Triune God. This way of being is exemplified and highlighted by the Church in an outstanding way, not through what it teaches, but through what it is, through its very identity. That is why it is so important that the Church’s identity is not distorted or altered. The danger of such distortion seems great in our time. The points mentioned above are indicative. Many more could perhaps be added. These three points are enough to awaken our conscience, especially those responsible for the Church's leadership and the education of the people, as the highest expression of diakonia, not despotism. We need nothing else if we wish to preserve the identity of the Church as conceived by the Fathers of the Church, in order to fulfill our duty to God and humanity, as well as to these three great Fathers of the Church of Christ, whom we honor today. These three great Fathers of the early Church, whom we solemnly honor today, composed Divine Liturgies. This is no coincidence. In the Holy Eucharist, the identity of the Church is most fully expressed. There, the Church reveals itself and realizes itself as the Body of Christ, the image of the Most Holy Trinity, the anticipation of the Kingdom of God. There, humanity lives out its relationship with the Triune God in Christ, with other people, and with material Creation itself. From this relationship, it draws inspiration and guidance for life. It would be enough to analyze the Divine Liturgy of Saint Basil or Saint Chrysostom to convey today the essence of what these Fathers offered to the Church and to people of all times, including our own.
Translated from Greek by Nikos Tzoitis
First published on Agenzia Fides.
Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης (Ζηζιούλας)
Καθηγητής Πανεπιστημίου-Ακαδημαϊκός
Περιστέρι, 29 Ιανουαρίου 2023
Η Εκκλησία και ο κόσμος
Η μελέτη του έργου των Τριών Ιεραρχών μάς οδηγεί σε ωρισμένα συμπεράσματα για τη θέση της Εκκλησίας μέσα στον κόσμο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι Τρεις Ιεράρχες, που τιμούμε σήμερα, επέδρασαν βαθύτατα στον πολιτισμό της εποχής τους και ευρύτερα. Ιδιαίτερα επέδρασαν στον λεγόμενο Βυζαντινό πολιτισμό και στον πολιτισμό των λαών που ανήκουν στην πλειονότητά τους στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Χαρακτηριστικά της επιδράσεως αυτής είναι όχι μόνον ο σεβασμός προς την Εκκλησία και τους λειτουργούς της, ο οποίος ποτέ δεν επηρεάστηκε στο παρελθόν – ίσως ακόμα και σήμερα – από την αναξιότητα των επί μέρους προσώπων (με μια θαυμαστή διάκριση οι Ορθόδοξοι πάντοτε ξεχώριζαν το συγκεκριμένο πρόσωπο από εκείνο στο οποίο παρέπεμπε, έτσι ώστε να μη διαταραχθεί η τιμή προς το πρωτότυπο εξ αιτίας των τυχόν ελαττωμάτων της εικόνας…). Στον κοινωνικό χώρο, η Εκκλησία μετέφερε τον Κοινοτισμό στην οργάνωση της δημόσιας ζωής, ενισχύοντας έτσι το πνεύμα της «δημοκρατίας» στη γνήσια της έκφραση. Δημιούργησε επίσης ένα ανθρώπινο ήθος ανεκτικότητας έναντι των αδυναμιών των ανθρώπων, αποφεύγοντας τις κάθε λογής «ιερές εξετάσεις» και τα «κυνήγια μαγισσών», καλλιεργώντας θετικά ένα ήθος συμμετοχής στον πόνο και τη χαρά των άλλων.
Αυτά θα ήταν αδιανόητα στον πολιτισμό μας χωρίς τη βαθειά επίδραση της Εκκλησίας, πράγμα το οποίο αποδεικνύεται πλέον σήμερα που, με τη βαθμιαία εκδυτικοποίηση των κοινωνιών μας, εξαφανίζονται σιγά-σιγά όλα αυτά τα ήθη. Και η μεν κοινωνία βαδίζει τον δρόμο της, μία πορεία που δε μπορούν, όπως όλα δείχνουν, να την ανακόψουν τα πετροβολήματα των φλογερών κοινωνικών κηρυγμάτων μας. Το τρομερό όμως είναι ότι και η ίδια η Εκκλησία χωρίς να το καταλαβαίνει αλλοτριώνεται πλέον, και παύει να είναι το άλας που θα συντηρήσει, έστω και με τη μορφή του «λείμματος», τον τρόπο υπάρξεως που παραπέμπει στον Τριαδικό Θεό, όπως μας τον δίδαξαν οι Πατέρες που τιμούμε σήμερα.
Τα σημεία της αλλοιώσεως της ταυτότητας της Εκκλησίας μας είναι σήμερα, δυστυχώς πολλά.
Ενδεικτικά θα αναφέρω τα εξής:
α) Ο ψυχολογισμός διαβρώνει διαρκώς και περισσότερο την Εκκλησία μας. Οι πιστοί μας δεν πηγαίνουν, όπως άλλοτε, στην Εκκλησία, για να συναντήσουν τον άλλο, αλλά για να «νοιώσουν» μια ατομική εμπειρία επαφής με το «Θείον». Το ψυχολογικό αυτό είδος θρησκευτικότητας – καθαρά ατομικό και υποκειμενικό – καλλιεργείται πλέον από την ίδια την Εκκλησία με τη μορφή της τεχνητής «κατανύξεως» – μικρές μισοσκότεινες εκκλησίες, προτίμηση προς τα μοναστήρια, αποφυγή του συνωστισμού των πανηγυριών κ.λπ. – ακόμη και με την ίδια την Εξομολόγηση, η οποία από μέσον αποκαταστάσεως της σχέσεώς μας με την κοινωνία και την Κοινότητα της Εκκλησίας, όπως ήταν στην αρχαία Εκκλησία, τείνει να μετατραπεί σε «θεραπευτήριο» ψυχικών – γράφε ψυχολογικών – τραυμάτων του ατόμου. Η ψυχανάλυση – αυτό το κατ’ εξοχήν ατομιστικό κατασκεύασμα εσωστρέφειας – κατακτά πλέον και την Ορθόδοξη θεολογία μετατρέποντας την Εκκλησία σε «νοσοκομείο» ή θεραπευτήριο ατόμων, ωσάν να μην αρκεί η Κοινότητα της Εκκλησίας, για να θεραπεύσει τον άνθρωπο μετατρέποντάς τον από ενδοστρεφή σε κοινωνική ύπαρξη.
β) Ο ηθικισμός απειλεί να σείσει τα ίδια τα θεμέλια της Εκκλησίας. Ο ηθικισμός που πρέπει να διακριθεί σαφώς από το ήθος, στηρίζεται στην προβολή κανόνων ηθικής, συμφώνων πάντοτε με το ό,τι μια κοινωνία κρίνει και αποδέχεται ως «ηθικό». Επικαλύπτεται έτσι η συναίσθηση της γενικής αμαρτωλότητας που διέπει την πεπτωκυία φύση μας, και εισάγεται η διάκριση των ανθρώπων σε λιγότερο και περισσότερο αμαρτωλούς – ωσάν η αμαρτία να διαβαθμίζεται και να ποσοτικοποιείται. Πληθαίνουν έτσι εκείνοι που κρατούν στα χέρια τους τον λίθον του αναθέματος, έτοιμοι να λιθοβολήσουν αυτούς που είναι πιο αμαρτωλοί από τους ίδιους. Στην σκηνή αυτή του λιθοβολισμού απουσιάζει ο Χριστός (η Εκκλησία τον κρύβει), που θα πει εκείνο το ο «ἀναμάρτητος πρῶτος τόν λίθον βαλέτω». Αντ’ αυτού εμφανίζεται η ίδια η Εκκλησία, ως άλλος Σαύλος προ της μεαταστροφής του, να ηγείται, ή να κάνει πως ηγείται, του καθαρτηρίου λιθοβολισμού. Έτσι, η μετάνοια, η τελώνεια αυτομεμψία, τείνει πλέον να αντικατασταθεί με το φαρισαϊκό «οὐκ ειμί ὥσπερ οἱ λοιποί». Και ενώ ο Χριστός, η κεφαλή της Εκκλησίας, αν και αναμάρτητος, ταυτίζεται επάνω στο σταυρό με τους αμαρτωλούς, το Σώμα Του, η Εκκλησία αποφεύγει σήμερα αυτόν τον ταυτισμόμ αδυνατώντας να σηκώσει τον Σταυρό της κεφαλής της. Έτσι η Εκκλησιολογία του Χρυσοστόμου, που αναφέραμε πιο πάνω, ανατρέπεται στην πράξη: η κεφαλή σταυρώνεται, ενώ το σώμα αρνείται να σταυρωθεί. Αλλά κάθε διακοπή τού σώματος από την κεφαλή, τονίζει ο ι. Χρυσόστομος, σημαίνει το θάνατο του σώματος. Η ταυτότητα της Εκκλησίας, όπως την αντιλήφθηκαν οι Τρεις Ιεράρχες, κινδυνεύει.
γ) Η ταυτότητα της Εκκλησίας κινδυνεύει από τον συσχηματισμό της με τον τεχνολογικό πολιτισμό των ημερών μας. Το σημείο αυτό είναι πολύ λεπτό και χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η τεχνολογία αποτελεί απειλή για την ταυτότητα της Εκκλησίας, διότι εισάγει μία ιδιόμορφη, την πιο επικίνδυνη, μορφή ατομισμού, ο οποίος καταργεί τη σωματική κοινωνία των ανθρώπων, καλλιεργώντας μια μορφή επικοινωνίας, απαλλαγμένης από την ύλη. Ιδιαίτερα με τη μορφή του διαδικτύου, όπως και με εκείνη της τηλεοράσεως, η σωματική σύναξη των ανθρώπων «ἐπί τό αὐτό», που είναι η ίδια η φύση της Εκκλησίας, αντικαθίσταται με μία «πνευματική» επαφή, στην οποία όλα τα υλικά σύμβολα της Εκκλησίας, με τα οποία εκφράζεται ο εικονισμός των σχέσεων, καταργούνται. Έτσι, δεν χρειάζεται η τοπική σύναξη του λαού και ο σωματικός ασπασμός των εικόνων ή των λειτουργών, αφού η Θεία Λειτουργία μπορεί πλέον να μεταδοθεί – και μάλιστα με απαίτηση ενίοτε της ίδιας της Εκκλησίας – και από την τηλεόραση (Σύντομα και η εξομολόγηση θα τελείται δια του internet). Και ας μην λεχθεί ότι αυτό γίνεται, για να εξυπηρετηθούν οι ασθενείς ή άλλως πως κωλυόμενοι. Διότι, αυτό που προσφέρεται στους ανθρώπους αυτών των κατηγοριών, δεν είναι καθόλου η πραγματικότητα της λειτουργίας (η οποία προϋποθέτει φυσική παρουσία και κοινωνία σώματος) αλλά μία οπτική εικόνα, δηλ. μία «εικονική πραγματικότητα», μία καρικατούρα της Θ. Λειτουργίας. Έτσι, δεν προσφέρεται παρά μία ψυχολογική ικανοποίηση στους ανθρώπους, με την οποία όμως η Εκκλησία αλλοιώνει την οντολογική πραγματικότητα της ταυτότητάς της, αφού η Λειτουργία είναι Σύναξις «ἐπί τό αὐτό» και η Εκκλησία Κοινότητα. Τα «άγια» δίνονται «τοῖς κυσί» με πλήρη άνεση συνειδήσεως. Στο όνομα της προσαρμογής της Εκκλησίας στις ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου αλλοιώνεται ραγδαία και επικίνδυνα η ταυτότητα της Εκκλησίας.
Οι Τρεις Ιεράρχες, τους οποίους τιμούμε σήμερα πανηγυρικά, συνέταξαν Θείες Λειτουργίες. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Στη Θεία Ευχαριστία εκφράζεται κατά τον πληρέστερο τρόπο η ταυτότητα της Εκκλησίας. Εκεί η Εκκλησία αποκαλύπτεται και πραγματοποιείται ως Σώμα του Χριστού, εικόνα της Αγίας Τριάδος, πρόγευση της Βασιλείας του Θεού. Εκεί ο άνθρωπος βιώνει τη σχέση του με τον Τριαδικό Θεό εν Χριστώ, με τους άλλους ανθρώπους και με την ίδια την υλική κτίση. Από τη σχέση του αυτή αντλεί την έμπνευση και την πυξίδα για τη ζωή του. Θα αρκούσε να αναλύσει κανείς την Θεία Λειτουργία του Μ. Βασιλείου ή του ι. Χρυσοστόμου, για να μεταφέρει σήμερα την πεμπτουσία της προσφοράς των Ιεραρχών αυτών στην Εκκλησία και τον άνθρωπο κάθε εποχής, περιλαμβανομένης και της δικής μας.
Τα παραπάνω σημεία είναι τα πιο σημαντικά που πρέπει να προβληθούν ιδιαίτερα στις μέρες μας. Οι Τρεις Ιεράρχες υπήρξαν Οικουμενικοί διδάσκαλοι. Η σημασία τους δεν περιορίζεται στην Ελληνική παιδεία, όπως συνηθίζεται να τονίζεται την ημέρα αυτή. Η διδασκαλία τους απευθύνεται σε κάθε άνθρωπο, και έχει να κάνει με τον τρόπο υπάρξεως του ανθρώπου γενικά ως εικόνας του Τριαδικό Θεού. Τον τρόπο αυτό τον ενσαρκώνει και τον προβάλλει κατ’ εξοχήν η Εκκλησία, και το κάνει αυτό όχι με όσα διδάσκει, αλλά με αυτό που είναι, με την ίδια την ταυτότητά της. Να, γιατί έχει τόση σημασία το να μη στρεβλωθεί και αλλοιωθεί η ταυτότητα της Εκκλησίας. Ο κίνδυνος τέτοιας αλλοιώσεως εμφανίζεται σοβαρός στις μέρες μας. Τα προαναφερθέντα σημεία είναι ενδεικτικά. Πολλά, ίσως, ακόμα θα μπορούσαν να προστεθούν. Ας αρκέσουν αυτά για να προκληθεί μια εγρήγορση των συνειδήσεών μας, μάλιστα όσων χειρίζονται τις ευθύνες της εκκλησιαστικής ηγεσίας και της παιδείας του λαού. Αν διασώσουμε την ταυτότητα της Εκκλησίας, όπως τη συνέλαβαν οι Πατέρες της Εκκλησίας, δεν χρειαζόμαστε τίποτα άλλο, για να εκπληρώσουμε το χρέος μας έναντι του Θεού και των ανθρώπων, όπως και έναντι των Ιεραρχών, που τιμούμε σήμερα.
